W obliczu dynamicznych zmian w prawie pracy, zrozumienie nowych uprawnień jest kluczowe dla każdego pracownika. Jedną z takich istotnych nowości jest 5-dniowy urlop opiekuńczy, który obowiązuje w Polsce od 26 kwietnia 2023 roku. To bezpłatne uprawnienie, mające na celu wsparcie w opiece nad bliskimi, wprowadza nowe zasady i stawia wiele pytań: komu przysługuje, czy jest płatny, jak o niego wnioskować i czym różni się od innych form zwolnienia? Jako ekspertka w dziedzinie prawa pracy, postaram się rozwiać wszelkie wątpliwości.
Nowy 5-dniowy urlop opiekuńczy obowiązuje od 26 kwietnia 2023 r. i jest bezpłatnym uprawnieniem dla pracowników
- Nowy urlop opiekuńczy został wprowadzony 26 kwietnia 2023 roku na mocy nowelizacji Kodeksu pracy, wdrażającej dyrektywę "work-life balance".
- Przysługuje pracownikom zatrudnionym na umowę o pracę w wymiarze 5 dni w roku kalendarzowym, niezależnie od etatu.
- Jest to urlop w pełni bezpłatny, co oznacza brak wynagrodzenia, jednak okres ten wlicza się do stażu pracy.
- Jego celem jest zapewnienie osobistej opieki lub wsparcia osobie wymagającej tego z "poważnych względów medycznych" może to być dziecko, rodzic, małżonek lub inna osoba zamieszkująca z pracownikiem.
- Wniosek należy złożyć najpóźniej na 1 dzień przed rozpoczęciem urlopu; pracodawca nie może odmówić jego udzielenia, a pracownik jest chroniony przed zwolnieniem.
- Należy go wyraźnie odróżnić od płatnej opieki nad dzieckiem do lat 14 oraz od zwolnienia z powodu siły wyższej.
Nowy urlop opiekuńczy: od kiedy obowiązuje i co musisz o nim wiedzieć?
Nowy urlop opiekuńczy, uregulowany w art. 173¹ Kodeksu pracy, to uprawnienie wprowadzone na mocy nowelizacji Kodeksu pracy, która wdrożyła dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1158, znaną jako dyrektywa "work-life balance". Jego głównym celem jest umożliwienie pracownikom zapewnienia osobistej opieki lub wsparcia członkowi rodziny lub innej osobie zamieszkującej w tym samym gospodarstwie domowym, która potrzebuje pomocy z poważnych względów medycznych. Jest to uprawnienie dedykowane wyłącznie dla pracowników zatrudnionych na umowę o pracę.
Przepisy dotyczące 5-dniowego urlopu opiekuńczego weszły w życie 26 kwietnia 2023 roku. Od tego dnia pracownicy mogą składać wnioski i korzystać z tego nowego rodzaju wolnego.
Warto od razu zaznaczyć, że nowy urlop opiekuńczy jest bezpłatny. To kluczowa różnica, która odróżnia go od dotychczasowych 2 dni płatnej opieki nad dzieckiem do lat 14, co często bywa mylone. Moim zdaniem, zrozumienie tego aspektu jest fundamentalne dla świadomego korzystania z przysługujących praw.
Kto i na jakich zasadach może skorzystać z 5 dni urlopu opiekuńczego?
Urlop opiekuńczy przysługuje na zapewnienie osobistej opieki lub wsparcia osobie, która wymaga tego z poważnych względów medycznych. Zgodnie z art. 173¹ Kodeksu pracy, osobami, na które można wziąć ten urlop, są:
- dziecko (syn, córka),
- matka,
- ojciec,
- małżonek,
- inna osoba zamieszkująca z pracownikiem w tym samym gospodarstwie domowym (np. partner życiowy, dziadkowie, rodzeństwo).
Kluczowym pojęciem jest "poważny wzgląd medyczny". Kodeks pracy nie precyzuje tego terminu, co, jak zauważyłam w praktyce, może budzić pewne wątpliwości. Zazwyczaj chodzi o sytuacje wymagające bezpośredniej pomocy w chorobie, rekonwalescencji, wizytach u lekarza, czy wsparcia w trudnej sytuacji zdrowotnej, która niekoniecznie musi być na tyle poważna, aby kwalifikować się do zasiłku chorobowego. Ważne jest, że pracownik musi zapewnić osobistą opiekę lub wsparcie.
Wymiar urlopu opiekuńczego to 5 dni w ciągu roku kalendarzowego. Co istotne, jest to wymiar niezależny od wymiaru etatu pracownika zarówno osoba zatrudniona na pełen etat, jak i na jego część, ma prawo do tych samych 5 dni. Należy pamiętać, że niewykorzystane dni urlopu opiekuńczego nie przechodzą na kolejny rok kalendarzowy, co oznacza, że z końcem roku przepadają.
Urlop opiekuńczy a finanse: czy za te 5 dni otrzymasz wynagrodzenie?
Odpowiedź jest jednoznaczna: urlop opiekuńczy jest w pełni bezpłatny. Oznacza to, że za czas jego trwania pracownik nie otrzymuje wynagrodzenia ani żadnego zasiłku. Jest to istotna różnica w porównaniu do innych form zwolnień. Mimo braku wynagrodzenia, okres tego urlopu wlicza się do stażu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze, takie jak prawo do dłuższego urlopu wypoczynkowego czy nagrody jubileuszowej.
W praktyce oznacza to, że za każdy dzień wykorzystanego urlopu opiekuńczego Twoje miesięczne wynagrodzenie zostanie proporcjonalnie pomniejszone. Jest to nieobecność niepłatna, co warto uwzględnić w swoim domowym budżecie, planując skorzystanie z tego uprawnienia.
Warto w tym miejscu porównać urlop opiekuńczy z zasiłkiem opiekuńczym z ZUS. Zasiłek opiekuńczy przysługuje na opiekę nad chorym dzieckiem (lub innym członkiem rodziny) na podstawie zwolnienia lekarskiego i jest płatny w wysokości 80% podstawy wymiaru. Jak widać, w przypadku choroby dziecka, zasiłek opiekuńczy jest finansowo znacznie korzystniejszy. Urlop opiekuńczy jest przeznaczony raczej na sytuacje, gdy opieka jest potrzebna, ale niekoniecznie kwalifikuje się do zwolnienia lekarskiego i zasiłku.
Jak poprawnie złożyć wniosek o 5 dni urlopu opiekuńczego?
Aby skorzystać z urlopu opiekuńczego, należy złożyć wniosek do pracodawcy. Kluczowe jest, aby zrobić to najpóźniej na 1 dzień przed rozpoczęciem urlopu.
Wniosek o urlop opiekuńczy musi zawierać następujące niezbędne elementy:
- imię i nazwisko osoby wymagającej opieki lub wsparcia,
- przyczynę konieczności zapewnienia osobistej opieki lub wsparcia (czyli wskazanie "poważnych względów medycznych"),
- stopień pokrewieństwa z pracownikiem (jeśli jest członkiem rodziny) lub adres zamieszkania (jeśli jest inną osobą zamieszkującą w tym samym gospodarstwie domowym).
Wniosek może być złożony zarówno w formie papierowej, jak i elektronicznej, co daje pracownikowi elastyczność.
Co do zasady, pracodawca nie może odmówić udzielenia urlopu opiekuńczego, jeśli wniosek jest poprawnie złożony i spełnia wszystkie wymogi formalne. Jest to uprawnienie pracownicze, a nie dobra wola pracodawcy.
Bardzo ważna informacja, którą często podkreślam podczas szkoleń: do wniosku o urlop opiekuńczy nie jest wymagane zaświadczenie lekarskie. To odróżnia go od zwolnienia lekarskiego czy zasiłku opiekuńczego.
Nowy urlop opiekuńczy a inne dni wolne: poznaj kluczowe różnice
Aby uniknąć pomyłek, warto jasno rozróżnić nowy urlop opiekuńczy od innych form zwolnień od pracy, które również mają związek z opieką nad bliskimi.
| Cecha | Urlop opiekuńczy (5 dni) | Opieka nad dzieckiem (2 dni / 16 godzin) |
|---|---|---|
| Wymiar | 5 dni w roku kalendarzowym | 2 dni lub 16 godzin w roku kalendarzowym |
| Odpłatność | Bez wynagrodzenia (urlop bezpłatny) | W pełni płatne (100% wynagrodzenia) |
| Cel | Osobista opieka lub wsparcie z "poważnych względów medycznych" | Opieka nad zdrowym dzieckiem do 14 lat |
| Na kogo przysługuje | Dziecko, matka, ojciec, małżonek, inna osoba zamieszkująca w tym samym gospodarstwie domowym | Dziecko do ukończenia 14 lat |
Powyższa tabela jasno pokazuje, że choć oba uprawnienia dotyczą opieki, ich charakter i warunki są zupełnie inne. Urlop opiekuńczy jest szerszy pod względem osób, na które przysługuje, ale jednocześnie jest bezpłatny.
| Cecha | Urlop opiekuńczy (5 dni) | Zwolnienie z powodu siły wyższej (2 dni / 16 godzin) |
|---|---|---|
| Wymiar | 5 dni w roku kalendarzowym | 2 dni lub 16 godzin w roku kalendarzowym |
| Odpłatność | Bez wynagrodzenia (urlop bezpłatny) | 50% wynagrodzenia |
| Cel | Osobista opieka lub wsparcie z "poważnych względów medycznych" | Pilne sprawy rodzinne spowodowane chorobą lub wypadkiem, wymagające natychmiastowej obecności pracownika |
| Na kogo przysługuje | Dziecko, matka, ojciec, małżonek, inna osoba zamieszkująca w tym samym gospodarstwie domowym | Członkowie rodziny (brak ścisłego katalogu, ale musi być związek z pilną sprawą rodzinną) |
Zwolnienie z powodu siły wyższej to kolejne nowe uprawnienie, również wprowadzone 26 kwietnia 2023 roku. Dotyczy ono nagłych, pilnych spraw rodzinnych najczęściej choroby lub wypadku które wymagają natychmiastowej obecności pracownika. Jak widać, jest ono płatne w 50%, co jest jego główną przewagą nad urlopem opiekuńczym, jednak jego zastosowanie jest węższe i bardziej nagłe.
Wyjaśnijmy sobie również, kiedy należy skorzystać z urlopu opiekuńczego, a kiedy z zasiłku chorobowego z ZUS na dziecko. Zasiłek chorobowy przysługuje na chore dziecko (lub innego członka rodziny) na podstawie zwolnienia lekarskiego i jest płatny w wysokości 80% podstawy wymiaru. Urlop opiekuńczy jest natomiast bezpłatny i dotyczy "poważnych względów medycznych", które niekoniecznie muszą oznaczać chorobę uprawniającą do zasiłku. Moim zdaniem, urlop opiekuńczy jest idealny na sytuacje, gdy potrzebujesz towarzyszyć bliskiej osobie na wizycie lekarskiej, w rekonwalescencji po zabiegu, czy po prostu zapewnić jej wsparcie, gdy nie jest to stan wymagający zwolnienia lekarskiego, ale uniemożliwia Ci normalne wykonywanie pracy.
Przeczytaj również: Co ile je 2-miesięczne dziecko? Karmienie piersią i butelką
Twoje prawa podczas urlopu opiekuńczego: gwarancje Kodeksu pracy
Kodeks pracy zapewnia pracownikom korzystającym z urlopu opiekuńczego szczególną ochronę. Zgodnie z przepisami, od momentu złożenia wniosku o urlop opiekuńczy i w trakcie jego trwania, pracodawca nie może wypowiedzieć ani rozwiązać stosunku pracy z pracownikiem. Jest to bardzo ważna gwarancja, która ma na celu zapewnienie pracownikowi spokoju i bezpieczeństwa w trudnych sytuacjach życiowych.
Urlop opiekuńczy można wykorzystać elastycznie jednorazowo lub w częściach. Oznacza to, że możesz wziąć wszystkie 5 dni naraz, ale równie dobrze możesz wykorzystać je na pojedyncze dni, w zależności od potrzeb osoby wymagającej opieki i Twoich możliwości. Ta elastyczność jest, moim zdaniem, dużą zaletą tego uprawnienia.
Jak już wspomniałam, niewykorzystane dni urlopu opiekuńczego nie przechodzą na kolejny rok kalendarzowy. Pamiętaj o tym, planując wykorzystanie tego uprawnienia.
